JE KIO KREDIS LUDOVIKO LAZARO ZAMENHOF?

   Zamenhof estis eminentulo kaj ĉiu nacio volas nomi lin sia membro. Poloj ofte parolas, ke li estis polo, kaj vere li estis judo, ke lia gepatra lingvo estis la pola, kaj vere liaj gepatraj lingvoj estis la rusa kaj jida lingvoj. Ankaŭ la religioj volas nomi lin sia membro. La katolikoj ofte laŭdas sin, ke li tre ŝatis katolikismon, ke en sia lernolibro de la internacia lingvo, sur la unuan lokon li metis Preĝon de la Sinjoro (el la Nova Testamento), kiel la fundamentan tekston de la nova lingvo, ke li verkis preĝon de tri grandaj religioj monoteismaj (Preĝo sub verda standardo), en kiu sur la unuan lokon li metis la kristanojn. Ili citas la vortojn: “Se mi scius, ke iam Esperanto fariĝos la senidea movado, mi neniam verkus ĝin”, interpretante ilin tiel, ke “senidea” signifas “ateisma”. Ĉu ili pravas? La ideo de Esperanto estas ja tute malsama: “Esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu uzas la lingvon Esperanto, tute egale, por kiaj celoj li ĝin uzas. Tamen la Esperantismo havas ankoraŭ flankon idean. Venos iam la tempo, kiam Esperanto, fariĝinte posedaĵo de la tuta homaro, perdos sian karakteron idean; tiam ĝi fariĝos jam nur lingvo, oni jam ne batalados por ĝi, oni nur tirados el ĝi profiton. Sed nun, kiam preskaŭ ĉiuj Esperantistoj estas ankoraŭ ne profitantoj, sed nur batalantoj, ni ĉiuj konscias tre bone, ke al laborado por Esperanto instigas nin ne la penso pri praktika utileco, sed nur la penso pri grava ideo, kiun lingvo internacia en si enhavas. Tiu ĉi ideo estas - frateco kaj justeco inter ĉiuj popoloj. Tiu ĉi ideo akompanadis Esperantismon de la unua momento de ĝia naskiĝo ĝis la nuna tempo...” Zamenhof klare diris, ke la E-ideo estas frateco kaj justeco inter ĉiuj popoloj, neniu religio.

Sed sian nacian kaj religian apartenon plej bone priskribis Zamenhof mem: “...tiel same kiel mi en la nuna momento ne estas ia naciano, sed simpla homo, tiel same mi ankaŭ sentas, ke en tiu ĉi momento mi ne apartenas al ia nacia aŭ partia religio, sed mi estas nur homo.” Do laŭ Zamenhof mem li estis nur homo, apartenanta al neniu nacio kaj neniu religio.

   Ĉu tio signifas, ke Zamenhof estis ateisto? Ho, ne! Li kredis je Dio, sed akceptis neniun religion. Neniu religio estis por li tute bona, bela, senerara. Li sentis, ke mankas tia religio kaj ke li devas ĝin krei, kaj li tion faris. Li verkis du projektojn, hilelismon kaj homaranismon. Hilelismo celis transiri kaj neŭtraligi religiajn barilojn inter homoj naskiĝintaj, kreskintaj kaj edukitaj en diversaj religiaj tradicioj. Baldaŭ Zamenhof reformis hilelismon kaj donis al ĝi novan nomon, homaranismo. Homaranismo celis ne nur starigadon de la universala religietiko, sed ankaŭ politikan solvadon de etnaj problemoj direkte al humanisma kosmopolitismo. Li priskribis siajn religiojn per jenaj vortoj: "La esenco de la veraj religiaj ordonoj kuŝas en la koro de ĉiu homo sub la formo de konscienco, kaj la ĉefa por ĉiuj deviga principo de tiuj ordonoj estas: agu kun aliuloj tiel, kiel vi dezirus, ke aliuloj agu kun vi; ĉion alian en la religio mi rigardas kiel aldonojn, kiuj, miksitaj kun legendoj, donis al ni diversegentaj instruintoj de la homaro, kaj kiel morojn, kiuj estas starigitaj de homoj kaj kies plenumado aŭ neplenumado dependas de nia volo."

Zamenhof ne estis ateisto, do li kredis je Dio. Sed kiel aspektis lia Dio? Li priskribis lin tiel: „Ni (hilelistoj) sentas kaj agnoskas ekziston de la plej alta Forto, reganta la mondon, kaj tiun ĉi Forton ni nomas Dio.“ Fariĝi hilelisto povis ĉiu morala homo, en kiu ajn religio li estus edukita, eĉ ateisto, ĉar ankaŭ ateistoj ne malakceptas ekziston de ia nekomprenebla por nia menso tutmonda Forto. Zamenhof skribis, ke hilelisto-ateisto povas sub la vorto „Dio“ kompreni fortojn de la naturo kaj mondan moralecon. Hilelistoj povis libere diskuti pri la esenco de Dio, pri moraleco, pri la esenco de vivo kaj morto. Zamenhof volis ankaŭ konstrui hilelistajn templojn. Laŭ li hilelistoj devus vizitadi templon tre ofte por aŭskulti la verkojn de la grandaj instruintoj de la homaro.

   Vere Esperanto ne estis por Zamenhof la plej grava aĵo. Tiu estis liaj religioj. Tial en la 1912-a jaro li rezignis pri la gvidanta rolo en E-movado kaj plene sin dediĉis al homaranismo. Li komencis tiam preparojn por La Unua Homaranista Kongreso en la neŭtrala Svislando, kiu bedaŭrinde pro la eksplodo de La Unua Mondmilito ne okazis. Malgraŭ tio Zamenhof ne senvolontiĝis kaj plu laboris, por ke lia projekto havu la plej ĝustan formon. Sed lia religia projekto, kontraŭe al la lingva, ne sukcesis transvivi sian aŭtoron. Nun pri hilelismo kaj homaranismo okupiĝas nur esperantistoj interesiĝantaj pri la E-historio. Multaj personoj opinias ilin tuta utopio. Tamen en Interreto oni povas trovi kelkajn retpaĝojn kaj dissendolistojn pri ili. Ekzistas Hilelista Esperanto-Komunumo (HEK), retpaĝo: http://geocities.com/hilelista_komunumo, kaj Homaranisma Asocio Tutmonda (HAT), retpaĝo: http://hat-esperanto.narod.ru/. HEK eldonas trimonatan revueton „Hilelisto”, kaj HAT ĉiumonatan bultenon „Homarano”. Eble zamenhofaj religiaj projektoj estas pripensindaj kaj ni devas konatiĝi kun ili. Se ili ne interesos nin, ni almenaŭ pli bone ekkonos la historion de la vivo de la verkisto de tiom de ni ŝatata lingvo internacia. Li certe meritas, ke ni faru al li tiun malgrandan agrablaĵon.